پیشگفتار

قرآن کریم، کتابی برای هدایت بشریت و راه تشخیص حق از باطل است (بقره، 185). در اندیشه اسلامی هدایت منحصر در سعادت جنبه فردی نیست بلکه معارف قرآنی حیات اجتماعی بشر را نیز به سوی کمال، سلامت و سعادت پیش می برد. جامعه سالم قرآنی به دنبال سعادتمندی و کمال در دنیا و آخرت است و قرآن برای این هدف، راهبردهایی مختلفی ارائه می­نماید که مجموعه تدابیر نظامند ارتقاء سلامت اجتماع و مدیریت آسیب­های اجتماعی را تشکیل می­دهند: از ایجاد فلسفه اجتماعی مبتنی بر جهان­بینی توحیدی تا راهبردهای اجرایی مبتنی بر معارف قرآنی. بر این اساس درنگ در اندیشه اجتماعی قرآن و استنباط راهکارهایی مبتنی بر معنویت، باور به توحید و معاد و التزام به سبک زندگی دینی برای دستیابی به جامعه سالم در مطالعات نوین اهمیت یافته است.

«نخستین همایش بین المللی قرآن و سلامت اجتماعی» با هدف تدوین شاخصه‌های کلی جامعه سالم و راهبردهای دستیابی به آن با تکیه بر اصول و موازین قرآن و حدیث برگزار می گردد. این همایش، درصدد تدوین الگویی از انسان و جامعه سالم بر اساس موازین قرآنی و دینی است‏‏. بدین ترتیب با تکیه بر آیات قرآن و روایات، عوامل موثر بر سلامت اجتماعی در حیطه های مختلف و بصورت روشمند شناسایی و بر اساس آنها اقدام خواهد شد.

نگاشته پیش رو کتابچه راهنمایی برای پژوهشگران علاقمند به مطالعات قرآنی و علوم اجتماعی است تا ضمن مروری گذرا بر مفاهیم، شاخص ها و زمینه های مطالعات میان رشته ای دینی و اجتماعی، با «نخستین همایش بین المللی قرآن و سلامت اجتماعی» آشنا شوند. علاقمندان می توانند جهت دریافت نسخه الکترونیک کتابچه راهنما به وب سایت همایش به نشانی «www.iqshconf.ir» مراجعه نمایند.

سلامت اجتماعی؛ مفاهیم و شاخص ها

نخستین ضرورت در مطالعات میان رشته ای، شناخت و تعمق در مفاهیم و موضوعات پایه آن و فراهم ساختن بستر فهم متقابل از دستاوردها و چالش های دانش مرتبط می باشد. هدف از گفتار حاضر مرور مختصر و گذرا بر مفهوم، شاخص ها و برخی از مهم ترین مسائل «سلامت اجتماعی» و چگونگی ورود رشته هایی چون علوم قرآنی، روانشناسی، پزشکی، حقوق، ادبیات و .... در پژوهش میان رشته ای با این موضوع می باشد.

مفهوم سلامت اجتماعی

«سلامت اجتماعی»[1] مفهومی جدید در علوم اجتماعی است به معنای حالت برخورداری فرد از توانایی بروز و ظهور حداکثر فعالیت ها و نقش های اجتماعی و احساس پیوند با جامعه که همراه با احساس آرامش فردی و روابط متوازن با هنجارهای اجتماعی می باشد. جامعه ای که آسیب های اجتماعی آن کمتر و شاخص های اجتماعی، معنوی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، روانی و بهداشتی آن در وضعیت مناسب و قابل قبولی برخوردار باشد، را واجد «سلامت اجتماعی» می دانند.

سلامت اجتماعی ناظر به روابط متقابل میان فرد و محیط اجتماعی و توانایی و ظرفیت های فرد در گسترش و بهبود این روابط است. ظرفیت هایی که در اثر محرومیت ها و محدودیت ها می توانند دچار آسیب گردند. از نظر علمی و سیاستگذاری، قلمرو سلامت اجتماعی در رشته هایی مانند رفاه اجتماعی، مددکاری اجتماعی و اقتصاد اجتماعی بیشتر مورد توجه قرار گرفته است و در عمل نیز در پرتو برنامه ریزی و یک مدیریت کارآمد قابل تحقق است.

پیشینه پژوهش سلامت اجتماعی

اصطلاح سلامت اجتماعی نخستین بار توسط «امیل دورکیم» در مقاله «جرم و سلامت اجتماعی» (1895 م) بصورت مجمل مطرح شد. نخستین پژوهش مستقل در ارتباط با مفهوم و شاخصه های «سلامت اجتماعی» در سال 1972 م توسط دو جامعه شناس آمریکایی انجام شد و سلامت اجتماعی را به معنای «درجه عملکرد اعضای جامعه» دانستند.

نخستین کاربردهای علمی اصطلاح «سلامت اجتماعی» از طرف پژوهشگران علوم سلامت بویژه با بیانیه سازمان جهانی بهداشت (WHO ) در تعریف سلامت (1947 و 1986 م) صورت گرفته است. این سازمان «سلامت» (Health) را به معنای حالت بهبود بدنی، روانی و آسایش اجتماعی تعریف کرده است.

در این تعریف تأثیر مؤلفه های اجتماعی در تحقق سلامت مورد توجه قرار گرفته است بویژه: دسترسی به مسکن مناسب و آموزش و پرورش، تغذیه مناسب، دارا بودن درآمد مناسب و مشخص، برخورداری از اکوسیستم سالم، اطمینان از وجود سهم پایدار از منابع، برخورداری از عدالت اجتماعی و نیز برخورداری از حقوق متناسب. ماحصل این مؤلفه ها، شرایط برای مشارکت فعال و سالم در زندگی جمعی را فراهم می آورد.

ماهیت میان رشته ای

سلامت اجتماعی به دلیل طیف گسترده عوامل مؤثر در تحقق آن و موضوعات تأثیر پذیر از آن، دارای ماهیتی میان رشته ای است. براین اساس در توضیح مفهوم سلامت اجتماعی سه رویکرد وجود دارد: الف) رویکرد پزشکی یعنی عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت جسمانی افراد[2]. همچنان که سازمان جهانی بهداشت[3]، «سلامت» را به معنای «حالت بهبود جسمانی، روانی و آسایش اجتماعی» تعریف کرده است. ب) رویکرد روانشناختی یعنی سلامت روانی فرد که به او توانایی ارتباط مطلوب با اجتماع را می دهد. اخیراً پژوهش هایی با موضوع «روانشناسی سلامت اجتماعی» صورت گرفته است. پ) رویکرد جامعه شناختی یعنی جامعه ای دارای شاخص های مطلوب و آسیب های اجتماعی کمتر. البته به نظر می رسد این رویکردها در تعارض با یکدیگر نیستند بلکه دستاورهای علمی آنها می تواند مکمل یکدیگر باشد. مسلم است که در قبال هر یک از این رویکردها، معارف و آموزه های دینی می تواند محتوای غنی خود را ارائه نماید.


[1]. Social health

[2] . SDH

[3] . WHO